TRADYCYJNY KOŃ CYGAŃSKI

Traditional Gypsy Cob – Tradycyjny koń cygański

Aldona Anna Skirgiełło

Jest to rasa stosunkowo młoda, uznana oficjalnie przez brytyjski odpowiednik Ministerstwa Rolnictwa – Department for Environment, Food and Rural Affairs (DEFRA) dopiero w roku 2012, w wyniku starań hodowców, którzy zgromadzili odpowiednią ilość materiału DNA by udowodnić ciągłość pochodzenia pogłowia.

Do późnego okresu XX wieku rasa wogóle nie była rozpoznawana oficjalnie. Ogólnoświatowe zainteresowanie końmi cygańskimi zaczęło się po eksporcie pierwszych kilku osobników do Stanów Zjednoczonych w listopadzie 1996 roku.

Traditional Gypsy Cob wywodzi się z wysp brytyjskich, dokładna geneza rasy nie jest znana lecz uważa się, iż do jej powstania oprócz starego typu koni Shire przyczyniły się także kuce ras prymitywnych takich jak Dale i Fell a zapoczątkowanie tworzenia rasy datuje się na przełom XIX i XX wieku. W czasie około pierwszej wojny światowej w hodowli użyte były konie maści srokatej, które zostały wyeliminowane przez armię brytyjską jako zbyt dobrze widoczne na polu walki, a następnie także srokate konie Shire, wyeliminowane z kolei przez księgi stadne tejże rasy.

W latach 40. i 50. XX wieku zwierzęta miały już określony typ konia pogrubionego (ang. cob), który został drogą selekcji uzyskany przez brytyjskich Romów (ang. Romanichal,Traveller). Ponieważ nadrzędnym zadaniem konia cygańskiego było użycie go do ciągnięcia wozów mieszkalnych (vardo), zwierzęta musiały być nadzwyczaj spokojne, zrównoważone, niepłochliwe, łatwe w obejściu, o bardzo dobrym charakterze – wręcz flegmatyczne. Zwracano baczną uwagę także na ekonomikę utrzymania koni – niewybredność, dobre przyswajanie paszy, niewielkie zapotrzebowanie bytowe. W przerwach podczas podróży konie
były wyprzęgane i uczepiane na łańcuchach na trawie. Otrzymywały także niewielką porcję paszy treściwej.

Traditional Gypsy Cob mierzy w kłębie najczęściej 13.2-14.3 dłoni – 137.2-149.9 cm, lecz zdarzają się osobniki niższe lub wyższe, co jednak wiąże się często z dolewem krwi kuców bądź koni rasy Clydesdale, co ma niewątpliwie negatywny wpływ na fenotyp i eksterier.

Konie mogą być różnorakiej maści podstawowej z wszelkimi odcieniami, dereszowatej, lecz najczęściej jednak srokatej – z bujną grzywą, ogonem i niezwykle obfitymi szczotkami pęcinowymi (ang. feather), które mają swój początek już w okolicy kolana bądź stawu skokowego i opadają na kopyto, zakrywając je całkowicie.

Pożądana jest głowa niewielka, proporcjonalna i dość szlachetna (w żadnym wypadku nie może być garbonosa), o szerokim czole. Uszy średniej wielkości, lekko zakrzywione. Oko duże, brązowe; u części osobników srokatych – niebieskie, przy czym rybie oko jest niepożądane. Szyja krótka, silna o wyraźnym umięśnieniu, masywna i lekko łukowata. Przednie nogi mocno zbudowane, kolana duże i płaskie a kość nadpęcia krótka i szeroka. Kopyta niewielkie, okrągłe, o dobrej jakości rogu. Zad szeroki, silny, rozłupany, przy czym zad spadzisty jest niepożądany. Nogi zadnie o bardzo charakterystycznej postawie obserwowanej od tyłu – tzw. set – która może być często mylona z postawą krowią, lecz w przypadku konia pociągowego jest pożądana i niezbędna, albowiem wspomaga znacznie akcję zadu, i co za tym idzie – siłę uciągu. Ogon osadzony na średniej wysokości – niżej niż u konia czystej krwi arabskiej, lecz wyżej niż u konia zimnokrwistego. Kłoda dość krótka, klatka piersiowa głęboka.

Przed oficjalnym uznaniem rasy konie nazywane były różnorako – sami twórcy i hodowcy, brytyjscy Romowie, zwali je proper cob (prawidłowy koń; cob – typ pogrubiony) lub traditional cob (tradycyjny koń). Osoby nie będące Romami, zwane przez nich samych Gorjo, Gaujo określały zwierzęta jako Gypsy horse, Gypsy cob (koń cygański). Ciekawa jest geneza nazwy koni znanych jako “tinkery”, które niejednokrotnie mylone są z końmi cygańskimi, ze względu na najczęściej srokatą maść, owłosienie pęcin i pochodzenie z wysp brytyjskich. Samo słowo “tinker” oznaczało oryginalnie osobę, która naprawia domowe sprzęty, najczęściej odnosiło się do znanego i w Polsce druciarza, reperującego garnki; w późniejszym natomiast czasie określano nim w Wielkiej Brytanii osobę z marginesu co w domyśle wskazywało na brytyjskich Romów – Travellers – potomków Romów europejskich, przybyłych na wyspy brytyjskie w XVI wieku). Tinker jest słowem wysoce kontrowersyjnym i przez większość osób pochodzenia romskiego uważane za obraźliwe.

Konie znane jako tinkery były oryginalnie tzw trade horses – końmi na handel, które za niewielkie kwoty były odstawiane do rzeźni lub sprzedawane Gorjo, jako popularne konie rekreacyjne. Były to konie bez określonego typu czy cech charakteru, w hodowli trade horses używa się często wybrakowanych koni pełnej krwi czy innych przypadkowych ras. Od kilku lat zabroniony jest eksport koni rzeźnych a w Wielkiej Brytanii istnieją tylko dwie rzeźnie, w których ubijane są konie, tak więc beztypowe, bezrasowe srokate mieszańce przeważają na wyspach brytyjskich.

W 1995 roku duzy odsetek koni utrzymywanych przez brytyjskich Cyganów nie był rasą, lecz typem bez określonego pochodzenia, Konie te były nazywane “trade horses” (konie na handel), “export horses” (konie na eksport), “Knacker horses” (konie rzeźne) lub “coloured riding horses” (kolorowe konie pod siodło). Te konie miały w genach przodków o gładkich nogach (konie szlachetne i kuce – przyp. autora) i były hodowane dla restauracji w Belgii, Holandii i Francji, ale swoim wyglądem mogły zwieść niedoświadczone oko. Dennis Thompson, The History of the Gypsy Vanner

Kilka lat temu zrodziła się moda na konie nietypowych maści jak jeleniowata, srebrna czy palomino (izabelowata). Ponieważ konie cygańskie nigdy tak umaszczone nie były, aby uzyskać odpowiedni efekt (i lepszą cenę!), hodowcy krzyżują sie z kucami walijskimi (Welsh pony). Osobniki zrodzone z takich połączeń tracą typ, masę kostną i owłosienie, stając się nową wersją “tinkerów”. Jak jednak sama nazwa wskazuje, tradycyjny koń cygański jest maści srokatej, maści podstawowej z odcieniami lub dereszowatej.

Najczęstsze maści pochodzą z genów, ale dziś możemy spotkać również konie o egzotycznym umaszczeniu. Najistotniejsze by pamiętać że koń cygański to nie maść – to budowa ciała. Dennis Thompson

Vanner w amerykańskiej nazwie rasy: Gypsy Vanner pochodzi od archaicznego brytyjskiego słowa vanner, które określało konia pociagowego. Załozyciel związku hodowlanego w USA – Gypsy Vanner Horse Society (GVHS), cytowany wcześniej Dennis Thompson, w bardzo prosty sposób wyjaśnia różnicę pomiędzy końmi cygańskimi a końmi znanymi jako tinkery: 80% koni, które utrzymują Cyganie, jest nieznanych korzeni i nie jest rasą. Na moją farmę przyjechał Niemiec i zapytał, w jaki sposób zarabiam pieniądze hodując tinkery. Powiedział że tinker to nie rasa a typ kolorowego konia, który ma rozmaitą, różniącą się od siebie budowę i wzrost. Możesz kupić takiego z 1000 euro, mówił. Do czasu zanim odjechał zrozumiał, co wydarzyło się w jego kraju z kolorowymi końmi. Handlarze przyjechali do Holandii, Niemiec, Skandynawii z końmi na sprzedaż, po tym jak rasa Gypsy Vanner została zarejestrowana w USA i przedstawiona w internecie. Ludzie zostali oszukani myśląc, że konie cygańskie występują pod różnymi nazwami. To handlarze nazwali te srokate konie tinkerami. Nie mieli zrozumienia ani dla rasy, ani dla ludzi. Cyganie nienawidzą nazwy tinker…

W dniu dzisiejszym jedyną na świecie księgą stadną oryginalnych koni cygańskich jest księga prowadzona w hranstwie Kent w południowowschodniej Anglii przez Traditional Gypsy Cob Association (TGCA). Tylko do niej wpisane oryginalnego pochodzenia konie uznawane są za czystej krwi. TGCA nie uznaje obcych ksiąg stadnych, ponieważ w wielu krajach standard rasy koni cygańskich nie jest ujednolicony. W Wielkiej Brytanii “kolorowe” konie są rejestrowane np w CHAPS (Coloured Horse & Pony Society), które jednak ani nie prowadzi ksiąg stadnych, ani też nie zwraca uwagi na jakikolwiek standard rasy.

Jak zostało wspomniane wyżej, koń cygański charakteryzuje się spokojnym, zrównoważonym charakterem co czyni go wręcz idealnym koniem rodzinnym, bezpiecznym pod każdym względem. Ogiery tej rasy mogą być obsługiwane przez dzieci bez obaw o bezpieczeństwo tych ostatnich. Amerykanie nazwali konie cygańskie “końskimi labradorami”, ponieważ chodzą one za człowiekiem jak pies!

Niepłochliwy, o płynnych chodach wierzchowiec będzie niezastąpionym pierwszym rumakiem dziecka lub dorosłego, zaczynającego swą przygodę z jeździectwem lub szukającego rekreanta, który nie jest skłonny do płoszenia się, ponoszenia czy prób oporu. Konie tej rasy są również znakomitymi kandydatami do hipoterapii. Kolejną zaletą jest możliwość uniesienia na grzbiecie osoby o ponadprzeciętnej masie ciała – nawet 200kg w przypadku większego, w pełni dojrzałego wierzchowca. Koń cygański posłuzy nam również jako niezwykle efektowny zaprzęgowiec – wytrzymały i silny, o niepowtarzalnym wyglądzie.

Traditional Gypsy Cob to rasa niewymagająca, w sezonie dobre pastwisko w zupełności im wystarczy – należy jednak pamiętać, by nie zawierało większej ilości roślin wysokobiałkowych. Zimą natomiast odpowiedniej jakości siano – najlepiej z nieograniczonym do niego dostępem – z dodatkiem marchwi lub pietruszki wystarczy do utrzymania konia w dobrej formie. Lizawka mineralna wskazana jest przez cały rok. Konie ciężej pracujące, źrebne klacze czy młodzież warto dokarmiać dodatkiem pasz treściwych zwracając jednak uwagę, aby zawartość białka była bardzo niska ponieważ przebiałkowanie może nastąpić łatwo i w rezultacie spowodować ochwat bądź mięśniochwat. Generalnie konie cygańskie cieszą się dobrym zdrowiem, odpornością na warunki atmosferyczne oraz długowiecznością (ponad 30 lat).

Bibliografia: Hart E. The Coloured Horse and Pony, J.A.Allen 1993
Hayward J. Gypsy Jib. A Romany Dictionary, Holm Oak Publishing 2003
Kathman L. The Equine Tapestry. Vol. I – Draft and Coaching Breeds, Blackberry Line Publishing 2012

Artykuł ukazał się w Biuletynie Północno-Wschodniej Izby
Lekarsko-Weterynaryjnej, nr 3/4 (69/70)/2018

Facebooktwitterredditpinterestlinkedinmail